ALTAY MİFOLOGİYASINA GİRİŞ

Altay mifologiyası Altay xalqının inanc və mədəniyyətinin mifoloji bütövlüyünü ifadə edən termindir.

Altay mifologiyasında, kainatın 3 qatı (səma, orta dünya, yeraltı dünyası), Altay mifologiyasının obrazları və qəhrəmanlarının yaşadığı bir neçə ərazi var.

Yuxarı dünya - insanlarla əlaqə quran işıq və yaxşılıq edən ilahlarla və ruhlarla doludur.

Orta dünya - insanlar, onları əhatə edən sonsuz təbiət ilahları və ruhlar olan bir qatdır. Belə ki, alov ruhları, külək ruhları, su ruhları, dağ, meşə və evlərlə əlaqəli ruhlar bu qatda mövcuddur. 

Aşağı dünya - insanlara düşmən olan ruhların məkanıdır. Bu dünyanın hökmdarı isə Erlikdir. 

Ülgen- Yuxarı dünyanın və göylərin tanrısıdır. Xeyirxah və yaradıcı bir varlıqdır. Bəzi miflərə görə kainatı yaradan odur.

Erlik - Yeraltı aləmin və ölümün tanrısıdır.  Pis ruhların rəhbəri hesab olunur.

Kaira xan- Bəzi versiyalarda Tanrıların tanrısıdır, Ülgenin atası sayılır.

Umay Ana - Qadınların və uşaqların qoruyucu ruhudur. Ana tanrıça kimi təqdim olunur. 

Şaman ruhlarla insan arasında əlaqə saxlayan adamdır. 

Təbii qüvvələr və totemlər

Dağlar -müqəddəs ruhların məskəni kimi qəbul olunur.

Ağaclar- "Həyat ağacı" kainatın mərkəzi kimi düşünülür.

Heyvanlar- qurd, maral, qartal və ayı totemik simvollardır.

YARADILIŞ ƏFSANƏSİ

Tanrı Ülgen ağ müqəddəs qadın ruhunun (Ak-Ene) köməyi ilə mövcud olan hər şeyin yaradılmasını təmin etmişdir. Altay Yaradılış Dastanına görə; Quşa çevrilərək uçan Ülgen bir müddət sonra Ak-Enenin verdiyi ilhamla suya dalaraq torpağı çıxarıb və yeri yaratmağa başlayıb. Yaradılış altı gün davam edib. 

Ülgen təkcə yeri, göyü, günəşi, ayı, göy qurşağını, ildırımı, odu deyil, həm də sümükləri qamışdan, bədəni isə gildən olan ilk insanı yaratmışdır. 

Bir it yaratdı və ilk insanı qorumaq üçün ona əmr etdi. 

Maydərə və Məndişirə qəhrəmanlarını da yaratmışdır. Daşqından əvvəl o, Namaya bir sal qurmağı və bütün heyvanları və quşları onun üzərinə götürməyi əmr etdi.

Dünya dəniz idi, nə göy, nə yer var idi!

Hər yer sonsuz su idi,

Tanrı Ülgen uçurdu, enməyə yer yox idi,

Uçurdu, möhkəm yer, künc axtarırdı.

Altay türkləri bir gün dünyanın sonunun gələcəyinə inanırlar. Bu günə "Kalgançı Çak" deyilir. 

Altay mifologiyası Tengriçiliyin mifik ifadəsidir. 

Yəni, miflərdə və dastanlarda gördüyümüz tanrılar, ruhlar, qəhrəmanlar – hamısı Tengriçiliyin dünya modelini və dəyərlərini əks etdirir. Altay türkləri göy Tanrıya inanır, ona sitayiş edir və həyatlarını onun qoyduğu qaydalara görə qururdular.

 Altay mifologiyasında Tengriçiliyin rolu:

Altay mifologiyası Tengriçilikdən bəhrələnərək formalaşmışdır. Bu mifologiyada:

1. Tengri – Göy Tanrı

• Tengri bir çox hallarda Ülgen tanrısı ilə eyniləşdirilir, ya da ondan üstün varlıq kimi təqdim olunur.

• Tengri – kainatı, insanı, təbiəti və zamanı idarə edən, hər şeyə nəzarət edən göy tanrısıdır.

• İnsanın yazısı, uğuru, ömrü və taleyi Tengri tərəfindən müəyyən edilir.



Mənbə: Vikipediya

#ARQONAVTLAR #Altay #Altaymifologiyası #mifologiya #tengri #ülgen #Umayana #şaman 

#kam #göktanrı #mitoloji #türkmifologiyası #Erlik #kayraxan